Dân tộc Hà Nhì ở Việt Nam có dân số hơn 25.300 người (theo kết quả điều tra dân số năm 2019), gồm ba nhóm: Hà Nhì Cồ Chồ, Hà Nhì La Mí và Hà Nhì Đen. Tiếng nói của họ thuộc ngôn ngữ Tạng - Miến (ngữ hệ Hán - Tạng). Người Hà Nhì sinh sống ở vùng giáp biên giới với Lào và Trung Quốc, thuộc các tỉnh: Lai Châu (huyện Mường Tè), Lào Cai (huyện Bát Xát) và Điện Biên. Theo thư tịch cổ, tổ tiên người Hà Nhì đã có mặt ở Việt Nam từ thế kỷ thứ VIII.
Ngoài làm nương, người Hà Nhì có truyền thống làm ruộng bậc thang. Họ có kinh nghiệm khai phá sườn núi thành những thửa ruộng hẹp, đắp đập, đào mương lấy nước vào ruộng. Họ dùng cày, bừa để làm đất, cấy lúa và dùng phân trâu bón ruộng. Đa số gia đình tự túc vải may mặc và đồ đan. Vải chỉ dệt rộng khoảng 20cm, nhuộm chàm. Ở những địa bàn có khí hậu lạnh, không trồng được bông, họ đem chàm, gia cầm, sản phẩm đan lát đổi lấy bông của người Dao, người Giáy. Hiện nay, do sự phát triển của kinh tế thị trường, cùng với đó là sự xuất hiện của nhiều loại vải vóc, trang phục may sẵn bán trong các chợ phiên với nhiều mẫu mã, màu sắc bắt mắt đã dần thay thế các bộ trang phục truyền thống. Vì vậy, nghề trồng bông dệt vải không còn phổ biến. Bên cạnh mở rộng giao thương, những năm gần đây, người Hà Nhì còn kinh doanh homestay. Hình thức phát triển du lịch mới này bước đầu đã có những thành công bước đầu, vừa góp phần bảo tồn, quảng bá văn hóa truyền thống tộc người vừa giúp tăng thu nhập cho các gia đình.
Phần lớn người Hà Nhì đã định cư từ lâu, một số ít làm nương du canh nên bản làng của họ thường tạm bợ. Kiểu nhà phổ biến là nhà trệt trình tường đất dày khoảng 30-40cm, mái cỏ tranh dày. Trang phục nữ Hà Nhì ở tỉnh Lai Châu được trang trí sặc sỡ với hoa văn ở tay áo và khăn đội đầu màu sắc. Phụ nữ Hà Nhì ở tỉnh Lào Cai chủ yếu mặc áo màu chàm và xanh sĩ lâm, trang trí điểm xuyết những đồng xu, khuy áo bạc. Hiện nay, mái nhà chủ yếu lợp prôximăng hoặc tôn; thanh thiếu niên Hà Nhì thường mặc âu phục, trang phục truyền thống chỉ mặc vào các dịp lễ hội hay cưới hỏi, tang ma.
Người Hà Nhì theo tập tục phụ hệ và lấy tên cha làm tên đệm của con. Cứ đến tối ngày 30 Tết, cả gia đình quây quần nghe người già kể về việc sinh ra con người, tổ tiên và dòng họ mình, đồng thời tất cả mọi người cùng đọc tên các vị tổ tiên trong phả hệ. Việc thờ cúng tổ tiên thường do con trai cả đảm nhiệm, nếu dòng trưởng không có người thừa kế thì việc thờ cúng chuyển cho con trai út. Nam nữ trong cùng dòng họ, cho dù cách nhau nhiều đời cũng không được lấy nhau. Bên cạnh đó, họ cũng coi trọng thờ cúng bố mẹ vợ.
Xuất phát từ quan niệm về hồn lúa và ước vọng được mùa, trong nông nghiệp, người Hà Nhì thực hiện nhiều lễ thức, đặc biệt liên quan tới canh tác nương rẫy. Hàng năm, cả bản làm lễ chung, cúng thần đất và thần trông coi bản để cầu an và ngăn ngừa ma rừng. Lễ Gà tu tu, lễ cúng thần linh, lễ Lù khù sụ, lễ cúng thần nước tại nguồn nước thiêng, lễ cúng Gạ ma gio, cúng thần bản mệnh của cộng đồng vào dịp đầu năm âm lịch và lễ Khô già già, lễ hội cầu mùa, vào tháng 6 là những nghi lễ cộng đồng quan trọng của người Hà Nhì. Ngoài ra, họ còn thực hiện nhiều nghi lễ nông nghiệp trong phạm vi gia đình.
Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam, hiện vật của người Hà Nhì gồm y phục, gùi đeo qua trán... được giới thiệu trong không gian “Tạng - Miến” ở tầng 2 của tòa nhà Trống đồng. Các bức ảnh thực địa cung cấp những hình ảnh sống động về cuộc sống của đồng bào. Trong Vườn Kiến trúc (khu trưng bày ngoài trời) của Bảo tàng, một khuôn viên nhà Hà Nhì, với hai ngôi nhà trình tường được đưa về từ huyện Bát Xát (tỉnh Lào Cai), được chính những người dân địa phương đến dựng lại từ năm 2004, và cũng chính họ định kỳ xuống sửa chữa, duy tu ngôi nhà của cộng đồng mình.
Người viết: Nguyễn Thị Thùy Dương
Ảnh: BTDTHVN