[#MuseumsForThePlanetMW] Vườn Kiến trúc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam: Nơi di sản thương thảo cùng tương lai xanh

Bước qua cánh cổng Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng), không gian xanh mát của Vườn Kiến trúc mở ra một thế giới hoàn toàn khác với nhịp sống đô thị gấp gáp bên ngoài. Nếu chỉ nhìn nơi này như một bộ sưu tập 10 công trình kiến trúc dân gian đơn thuần, chúng ta có lẽ đã bỏ lỡ một thông điệp quan trọng hơn thế: Bản thân mỗi nếp nhà, mỗi tán cây nơi đây chính là một bài học lịch sử sống động về phát triển bền vững và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Hưởng ứng ngày thứ 5 của tuần lễ Museum Week với chủ đề #MuseumsForThePlanetMW, Bảo tàng không chỉ đóng vai trò là nơi gìn giữ văn hóa mà đang chủ động đối thoại, tìm kiếm câu trả lời cho các thách thức môi trường toàn cầu từ chính tri thức bản địa.

Nơi tri thức bản địa lên tiếng trước những biến động của hành tinh

Khu vườn kiến trúc của Bảo tàng từ lâu đã được ví như một “lá phổi xanh” thu nhỏ với dòng suối nhân tạo chảy về Thủy đình, nơi những quân rối gỗ kể câu chuyện sinh kế và mối kỳ duyên thiên niên kỷ giữa con người với dòng nước. Men theo những lối đi nhỏ khuất dưới bóng cây, khách tham quan sẽ bắt gặp 10 công trình kiến trúc dân gian: từ khuôn viên nhà người Chăm, nhà người Việt, nếp nhà sàn Tày, nhà nửa sàn nửa trệt của người Dao, nhà người Hmông cho đến nhà mồ Gia-rai, Cơ-tu hay những biểu tượng đại ngàn như nhà rông Ba-na, nhà dài Ê-đê và nhà trình tường của người Hà Nhì.

Trình diễn chơi đu quay trước bãi cỏ khuôn viên nhà Hà Nhì

trong tọa đàm “Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì” (2026)

Các công trình kiến trúc ở đây không phải là những thực thể “đóng băng” trong quá khứ. Chúng có lai lịch, có đời sống riêng và mang trong mình tư duy ứng xử thông minh với tự nhiên của cha ông. Sự đa dạng văn hóa được trưng bày tại đây không tách rời sự đa dạng sinh học. Người Hà Nhì làm nhà trình tường đất dày để giữ ấm mùa đông, mát mùa hè; người Ê-đê và người Ba-na dựng nhà sàn cao đón gió, tránh thú dữ và thích ứng với địa hình đồi dốc; người Việt khéo léo sắp đặt khuôn viên vườn để tự cân bằng hệ sinh thái hộ gia đình…

Các bạn nhỏ hào hứng kéo co ở bãi cỏ thuộc không gian nhà dài trong chương trình Tết 2026

Không gian của các ngôi nhà truyền thống tại Bảo tàng không chỉ để tham quan mà còn là nơi diễn ra các hoạt động trải nghiệm thực tế. Trong các chương trình của Bảo tàng, bãi cỏ và khoảng sân của các kiến trúc dân gian thường được sử dụng làm bối cảnh cho công chúng tham gia các trò chơi dân gian và là nơi trình diễn nghệ thuật dân gian. Việc tổ chức các hoạt động này ngay tại Vườn Kiến trúc giúp khách tham quan, đặc biệt là các bạn trẻ, hiểu rõ hơn về đời sống sinh hoạt truyền thống, đồng thời tạo ra một mô hình giải trí lành mạnh, tương tác trực tiếp với thiên nhiên bên cạnh các thiết bị công nghệ.

Bảo tàng – Không gian của hành động và trách nhiệm

Đối mặt với biến đổi khí hậu, Bảo tàng không chọn cách đứng ngoài cuộc. Bằng việc gìn giữ và kể lại câu chuyện về mối quan hệ cộng sinh giữa con người và tự nhiên thông qua các tư liệu kiến trúc, Bảo tàng đang biến di sản thành động lực cho sự chuyển đổi sinh thái.

Khách tham quan ngôi nhà của người Tày tại Vườn Kiến trúc

Trải nghiệm không gian Vườn Kiến trúc giúp công chúng tiếp cận những giá trị thực tế của tri thức truyền thống. Việc sử dụng các vật liệu tự nhiên như tre, nứa, gỗ, đất và cỏ tranh… trong kiến trúc dân gian là minh chứng cho một phương thức xây dựng thân thiện với môi trường. Qua đó, góp phần thay đổi nhận thức của con người về lối sống tiêu dùng bền vững và trách nhiệm đối với việc bảo vệ hệ sinh thái hiện tại. Đây cũng chính là lời nhắc nhở mạnh mẽ về lối sống bền vững, tôn trọng sự tuần hoàn của tự nhiên.

Giá trị cốt lõi của di sản nằm ở khả năng dẫn đường cho tương lai và Vườn Kiến trúc của Bảo tàng đang thực hiện sứ mệnh ấy: Trở thành không gian của đối thoại, nơi văn hóa và tri thức truyền thống đóng góp những sáng kiến cụ thể để định hình một lối sống bền vững hơn.

Tin: Lê Nguyễn Phương Anh

Ảnh: Vũ Thị Thanh Tâm, Lê Nguyễn Phương Anh