Có bao giờ bạn giật mình nhận ra rằng những âm thanh thân thuộc từng có ở nơi bạn sống đã/đang dần biến mất? Tiếng rao của người bán hàng rong, tiếng kéo lách cách của những hàng cắt tóc vỉa hè, tiếng búa của bác thợ sửa khóa, sửa xe đầu ngõ… - những âm thanh ấy đang dần bị thay thế do những biến đổi diễn ra từng ngày trong đời sống đô thị hóa - hiện đại hóa. 

Nhà cửa có thể được xây mới, đường sá được mở rộng, các cửa hàng có mặt bằng rộng đua nhau mọc lên, người bán hàng rong xuất hiện ít dần, các dịch vụ sửa chữa chuyên nghiệp xuất hiện, thay thế cho những hàng sửa chữa, gia công nhỏ lẻ… nhưng cùng với những thay đổi ấy, những âm thanh từng quen thuộc với một thế hệ cũng dần vắng đi, để lại những khoảng trống trong ký ức về một không gian sống với những đặc trưng đã mai một. May mắn là, công nghệ ngày nay có thể giúp lưu lại âm thanh, như một cách để lưu lại dấu vết của lao động, của làng nghề, nhịp sống của làng xã, phố thị và mối liên hệ giữa con người với không gian sống.

Trong nghiên cứu quốc tế, khái niệm soundscape thường được dùng để chỉ môi trường âm thanh được con người cảm nhận trong một không gian cụ thể. Phỏng vấn tường thuật (narrative interview) và soundwalk (đi bộ lắng nghe âm thanh theo tuyến đường được định trước)… là một số phương pháp chuẩn quốc tế được sử dụng để thu thập dữ liệu âm thanh (Aletta et al., 2019). Và bởi vì âm thanh gắn liền với ký ức, sinh hoạt và cách cộng đồng nhận diện không gian sống của mình, nhiều dự án soundscape dần được xem như một nguồn tư liệu quan trọng cho công tác bảo tồn văn hóa. Tuy nhiên, cần thận trọng khi gọi mọi âm thanh địa phương là “di sản”. Theo UNESCO (n.d.), di sản văn hóa phi vật thể phải được chính cộng đồng, nhóm người hoặc cá nhân liên quan nhận diện là di sản của mình.

Từ cách nhìn đó, một số dự án nghệ thuật - nghiên cứu tại Việt Nam đã bắt đầu thử nghiệm việc ghi lại và kể chuyện bằng âm thanh gắn với địa điểm. Trong đó, Hanoi Soundwalk là một ví dụ tiêu biểu.

Năm 2013, dự án Hanoi Soundwalk đưa người tham gia đi theo một tuyến dài khoảng 3 km qua khu vực phố cổ Hà Nội. Khi bật định vị GPS, người tham gia có thể nghe những âm thanh gắn với từng địa điểm trong quá khứ. Dự án do Joshua Kopecek (nhà nghiên cứu về âm nhạc), Mathias Rossignol (nhà nghiên cứu về khoa học máy tính) cùng các nghệ sĩ Việt Nam thực hiện trong khuôn khổ dự án Locative Audio (Bui Hang, 2013). Theo báo chí trong nước, Hanoi Soundwalk được mô tả như “một câu chuyện lạ về âm thanh đường phố”. Người tham gia không chỉ nghe âm thanh của hiện tại mà còn được nghe cả âm thanh từ quá khứ, thông qua đó tiếp cận những câu chuyện và ký ức gắn với một địa điểm cụ thể (Hanoi Grapevine, 2014).

(Nguồn ảnh: Hanoi Grapevine, 2014)

Dự án này có thể xem như một dạng bản đồ âm thanh sơ khai: âm thanh được ghim vào tọa độ địa lý (GPS), người nghe di chuyển và lắng nghe những lớp âm thanh gắn với từng vị trí trong quá khứ. Tuy nhiên, Hanoi Soundwalk tập trung vào trải nghiệm nghệ thuật và ký ức âm thanh của phố cổ Hà Nội, chưa phải một cơ sở dữ liệu chính thức về âm thanh di sản.

Dù vậy, cách tiếp cận của Hanoi Soundwalk cho thấy một hướng đổi mới sáng tạo khả thi: kết hợp công nghệ định vị, bản ghi âm thanh và câu chuyện kể của người dân địa phương để tạo ra một trải nghiệm mà trong đó mỗi cá nhân vừa có thể tự khám phá không gian theo cách riêng, vừa có thể tiếp cận những câu chuyện và ký ức chung gắn với từng địa điểm.

Hiện nay, với các công nghệ mới, mỗi bản ghi âm thanh có thể được lưu ngoài phạm vi của ổ cứng. Nó có thể được gắn với thông tin về địa điểm, thời gian, người thực hành, bối cảnh xã hội, ngôn ngữ,... Khi kết hợp dữ liệu âm thanh với tọa độ địa lý, dự án có thể xây dựng một bản đồ số tương tác bằng công nghệ GIS (Geographic Information System - Hệ thống thông tin địa lý). Đây là công nghệ cho phép thu thập, lưu trữ, phân tích và hiển thị dữ liệu có gắn thông tin về vị trí trên bề mặt Trái đất (tọa độ, địa chỉ, ranh giới hành chính, v.v.).

Nhờ công nghệ này, người dùng có thể chọn một địa điểm trên bản đồ, truy cập thông tin mô tả về địa điểm và nghe các bản ghi âm thanh gắn với địa điểm đó. Một người con xa quê ở cách nửa vòng trái đất có thể nghe thấy âm thanh của một làng nghề truyền thống (tiếng khung rệt, búa rèn, dân ca,…) ở quê hương mình; một kiến trúc sư có thể sử dụng các bản ghi âm thanh chợ quê, bến đò, sân đình,… làm tư liệu khi thiết kế không gian công cộng tôn trọng bản sắc địa phương…

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng chuyển đổi số di sản của Việt Nam thể hiện ở Quyết định số 2026/QĐ-TTg ngày 02/12/2021 phê duyệt Chương trình số hóa Di sản văn hóa Việt Nam giai đoạn 2021-2030. Trong đó, Việt Nam đặt mục tiêu xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về di sản trên nền tảng số, phục vụ lưu trữ, quản lý, nghiên cứu, bảo tồn, khai thác, quảng bá di sản và phát triển du lịch bền vững.

Mặc dù vậy, cần lưu ý rằng không phải mọi tư liệu âm thanh đều có thể được công khai. Một số bản ghi âm thanh có thể chứa thông tin cá nhân, nghi lễ hạn chế tiếp cận, tri thức truyền thống hoặc nội dung mà cộng đồng không muốn phổ biến rộng rãi. Vì thế, bản đồ âm thanh cần có cơ chế phân quyền, ghi rõ điều kiện sử dụng và đặt quyền quyết định của cộng đồng ở vị trí trung tâm. UNESCO (n.d.) nhấn mạnh rằng các hoạt động nghiên cứu và thu thập dữ liệu liên quan đến di sản phi vật thể cần dựa trên sự hợp tác minh bạch, đối thoại, tham vấn và sự đồng thuận tự nguyện, được cung cấp đầy đủ thông tin trước và trong quá trình thực hiện.

Đổi mới sáng tạo trong khoa học xã hội và nhân văn không nhất thiết phải là một thuật toán phức tạp hay một thiết bị công nghệ cao mới được phát triển. Đổi mới sáng tạo ở đây có thể là cách kết hợp một phương pháp nghiên cứu truyền thống với công cụ số để giải quyết một vấn đề cụ thể. Từ mô hình như Hanoi Soundwalk, có thể hình dung một số hướng phát triển mới, chẳng hạn như xây dựng bản đồ âm thanh di sản cho các làng nghề hoặc không gian văn hóa Việt Nam. Dự án không chỉ ghi lại tiếng thoi dệt, tiếng búa rèn hay tiếng chợ sớm,… mà còn ghi lại lời kể của những người đang tạo ra và gìn giữ các thanh âm ấy. Một dự án như vậy có thể tạo ra ít nhất ba giá trị.

Thứ nhất, kết nối các thế hệ: Những người đi trước là những người lưu giữ và truyền lại ký ức về những âm thanh, địa điểm và nề nếp sinh hoạt từng gắn bó với cộng đồng. Thế hệ sau có thể tham gia ghi âm, biên tập, xây dựng bản đồ âm thanh và kể lại những câu chuyện ấy bằng cách tiếp cận của mình. Qua quá trình cùng thu thập và chia sẻ, những ký ức được lưu giữ từ thế hệ trước có thể tiếp tục được lắng nghe, diễn giải và truyền đến thế hệ sau.

Thứ hai, mở rộng trải nghiệm du lịch di sản: Du khách không chỉ đến để chụp ảnh mà còn có thể tham gia các tuyến soundwalk, nghe những âm thanh từ quá khứ đến hiện tại - tiếng chợ, tiếng làng nghề, tiếng hát ru, hoặc những câu chuyện được người dân địa phương kể lại. Cách tiếp cận này tạo ra trải nghiệm chân thật, có chiều sâu, đậm chất bản địa, chứ không chỉ dừng lại ở việc check-in chụp hình ở một số địa điểm nổi tiếng. Điều này có thể giúp du khách chạm đến kết nối sâu hơn với địa phương.

Thứ ba, tạo lập nguồn tư liệu nghiên cứu: Kho dữ liệu âm thanh có thể hỗ trợ các nghiên cứu về nhân học, dân tộc học, văn hóa, ngôn ngữ, ký ức tập thể… Tuy nhiên, để có giá trị lâu dài, dữ liệu cần được chuẩn hóa, sao lưu, mô tả đầy đủ và quản trị theo những quy định rõ ràng về quyền sở hữu, quyền riêng tư và quyền tiếp cận.

Chào mừng Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia, câu chuyện về Hanoi Soundwalk là minh chứng cho thấy đổi mới sáng tạo không chỉ xảy ra ở các phòng thí nghiệm với máy móc và công nghệ cao. Khi tri thức khoa học xã hội, công nghệ ghi âm và bản đồ số được kết hợp, những âm thanh đời thường có thể trở thành nguồn tư liệu quan trọng về lịch sử, bản sắc cộng đồng cũng như biến đổi xã hội.

Hanoi Soundwalk cũng là một ví dụ cho thấy đổi mới sáng tạo có thể bắt đầu từ những điều rất gần gũi, khi công nghệ được sử dụng để giải quyết nhu cầu đời thường của cộng đồng (như nhu cầu lưu giữ ký ức, trong trường hợp Hanoi Soundwalk). Nhân Ngày hội Đổi mới sáng tạo Quốc gia, xin chúc mừng những sáng kiến đang góp phần đưa tri thức khoa học và công nghệ đến gần hơn với cộng đồng. Xin chúc cho những sáng kiến tương tự như vậy tiếp tục hình thành và tạo ra những giá trị mới cho xã hội.