Chiều ngày 28/4/2026, tại không gian nhà Hà Nhì ở khu trưng bày ngoài trời, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) đã tổ chức tọa đàm khoa học “Hành trình di sản: Câu chuyện bảo tồn kiến trúc nhà Hà Nhì”. Đây là một diễn đàn học thuật chuyên sâu được tổ chức tại một không gian văn hóa nhằm tôn vinh vai trò trung tâm của chủ thể văn hóa trong thực hành bảo tồn di sản bền vững.

Quang cảnh buổi tọa đàm

Tham dự tọa đàm có PGS.TS. Lê Hải Đăng - Giám đốc, PGS.TS. Trần Hồng Hạnh - Phó Giám đốc, PGS.TS. Nguyễn Duy Thiệu - nguyên Phó Giám đốc và đông đảo viên chức, người lao động của Bảo tàng cùng các nhà nghiên cứu, sinh viên của một số trường đại học, đại diện một số cơ quan thông tấn báo chí và công chúng yêu mến văn hóa dân tộc. Đặc biệt, chương trình đã thu hút sự tham gia của năm người thợ Hà Nhì đến từ xã Y Tý, tỉnh Lào Cai.

PGS.TS. Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng phát biểu tại tọa đàm

Phát biểu tại buổi tọa đàm, PGS.TS. Lê Hải Đăng - Giám đốc Bảo tàng nhấn mạnh: “Trong suốt ba thập kỷ qua, kể từ những ngày đầu thành lập, Bảo tàng luôn kiên định với quan điểm: Bảo tồn giá trị truyền thống dựa vào cộng đồng và trên nền tảng khoa học nghiêm túc, bên cạnh đó chúng tôi cũng nhìn nhận văn hóa trong sự vận động và biến đổi không ngừng. Sự kiên định này được thể hiện rõ nét qua việc nhất quán mời chủ thể văn hóa đến tu chỉnh ngôi nhà và sử dụng các nguyên vật liệu truyền thống. Dù trong bối cảnh đô thị hóa, việc tìm kiếm đất sét, gỗ hay cỏ tranh ngày càng trở nên khan hiếm, Bảo tàng vẫn kỳ công vận chuyển và lựa chọn những vật liệu tương đồng nhất để đảm bảo ngôi nhà giữ được “hồn cốt” vốn có. Đây chính là minh chứng cho sự tôn trọng của Bảo tàng đối với tri thức địa phương và di sản văn hóa dân tộc. Giá trị của một di sản không chỉ nằm ở khía cạnh vật chất (bức trình tường hay mái cỏ tranh), mà còn nằm ở con người - chủ thể kiến tạo nền văn hóa đó, họ là nhân tố then chốt, quyết định sự thành công của mọi dự án bảo tồn. Họ là người “viết tiếp” những câu chuyện di sản bằng chính đôi bàn tay khéo léo và tri thức cộng đồng. Đây là cách Bảo tàng “trao quyền”cho người dân tự giới thiệu văn hóa của chính mình tới công chúng”.

TS. Vi Văn An chia sẻ hành trình phục dựng nhà trình tường của người Hà Nhì

Từ kinh nghiệm của người trực tiếp nghiên cứu và phục dựng ngôi nhà Hà Nhì từ hơn hai mươi năm trước, TS. Vi Văn An đã cung cấp những thông tin quý giá về hành trình giải mã tri thức dân gian ẩn chứa trong từng lớp đất trình tường của người Hà Nhì. Ông bày tỏ niềm trăn trở sâu sắc trước thực trạng di sản đang đứng trước thử thách lớn từ áp lực đô thị hóa và sự khan hiếm các nguyên vật liệu tự nhiên vốn được coi là “xương sống” của ngôi nhà. Bên cạnh đó, TS. Vi Văn An cũng chia sẻ chìa khóa để giữ gìn “hồn cốt” của di sản chính là sự kết nối bền chặt giữa tri thức khoa học và kinh nghiệm thực tiễn từ chính các thế hệ chủ thể văn hóa. Ông nhấn mạnh rằng mục tiêu cao nhất của bảo tồn không chỉ nằm ở vật thể mà còn ở việc duy trì lớp thợ kế cận để kỹ thuật trình tường đặc sắc không bị mai một. Để giải quyết bài toán thiếu hụt vật liệu, ông đề xuất Bảo tàng cần chủ động phối hợp với địa phương để dự trữ nguồn nguyên liệu truyền thống, thậm chí tính đến các phương án mở rộng tìm kiếm vật liệu tương đồng từ các vùng, nhằm đảm bảo mọi đợt trùng tu đều giữ trọn tính chân xác và thẩm mỹ nguyên bản của công trình.

TS. Vũ Hồng Thuật - Trưởng phòng Phòng Trưng bày - Truyền thông - Giáo dục của Bảo tàng chia sẻ tại tọa đàm

Dưới góc độ quản lý và tổ chức hoạt động giáo dục, trải nghiệm, TS. Vũ Hồng Thuật khẳng định Bảo tàng kiên trì lối đi riêng trong bảo tồn di sản thông qua việc tôn trọng chủ thể văn hóa. Khác với các trưng bày truyền thống, Bảo tàng cho phép khách tham quan vào bên trong các ngôi nhà để khám phá, trải nghiệm trọn vẹn không gian kiến trúc. Bảo tàng cũng duy trì kết nối chặt chẽ với cộng đồng, đảm bảo tính chân xác từ nguyên vật liệu đến nghi lễ tâm linh. Đặc biệt, TS. Vũ Hồng Thuật nhấn mạnh, sứ mệnh bảo tồn kiến trúc dân gian bằng cách ưu tiên sự tham gia của ít nhất hai thế hệ nghệ nhân trong mỗi đợt tu bổ, từ đó biến quá trình chỉnh trang thành cuộc trao truyền tri thức dân gian qua nhiều thế hệ.

Anh Phu Đo Xe - Trưởng nhóm thợ Hà Nhì bày tỏ niềm tự hào khi được sửa chữa ngôi nhà truyền thống của dân tộc Hà Nhì

Khoảnh khắc xúc động nhất tại tọa đàm là sự xuất hiện của những người thợ trẻ Hà Nhì, những người con đang trực tiếp tiếp nối công việc của cha ông. Cách đây hơn 20 năm, những nghệ nhân lão luyện như cụ Ly Sự Đo và Phà Mờ Thó từng phục dựng ngôi nhà này. Nay, các thợ trẻ người Hà Nhì trở lại Bảo tàng thực hành chính những kỹ thuật của cha ông để lại nhằm sửa chữa ngôi nhà truyền thống một cách tốt nhất. Anh Phu Đo Xe, đã hai lần tham gia sửa nhà Hà Nhì, xúc động bày tỏ: “Từ nhỏ tôi đã theo cha học nhặt đất trình tường, lợp mái tranh nên kỹ thuật dù khó tôi cũng làm được. Giờ đây, khi đứng ở ngôi nhà truyền thống của cha ông mình từng làm tại Hà Nội, tôi vừa xúc động vừa thấy mình phải có trách nhiệm giữ lấy nét đẹp truyền thống của dân tộc mình không bị mất đi trước những đổi thay của thời đại”.

Ban Giám đốc Bảo tàng trao giấy chứng nhận và quà tri ân cho nhóm thợ người Hà Nhì (Y Tý, Lào Cai) tại tọa đàm

Buổi tọa đàm khép lại với phần thảo luận mở, nơi công chúng trực tiếp đặt câu hỏi cho các nghệ nhân và chuyên gia về các giải pháp bảo tồn kiến trúc trước tác động của đời sống đương đại. Để ghi nhận những đóng góp của nhóm thợ người Hà Nhì, Ban Giám đốc Bảo tàng đã trao giấy chứng nhận và quà tri ân cho các người thợ, khẳng định sứ mệnh của Bảo tàng trong việc bảo tồn di sản trước sự vận động không ngừng của đời sống. Thông điệp mạnh mẽ về việc trao truyền di sản qua đôi tay của các thế hệ chủ thể văn hóa đã thực sự lan tỏa, góp phần tiếp tục khẳng định sự định vị giá trị của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam như một cầu nối quan trọng giữa tri thức khoa học và sức sống văn hóa cộng đồng.

Tin: Lê Nguyễn Phương Anh

Ảnh: Vũ Thị Thanh Tâm