Trong không gian trưng bày tái tạo lễ Cấp sắc của người Dao đỏ ở tỉnh Lào Cai tại tầng 2, tòa Trống đồng, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng), bộ tranh thờ là một thành tố không thể thiếu của nghi lễ. Không chỉ phục vụ các hoạt động tín ngưỡng, những bức tranh còn phản ánh thế giới quan, nhân sinh quan và hệ thống thần linh trong quan niệm của người Dao. Đây cũng là nguồn tư liệu văn hóa quý giá, giúp công chúng hiểu rõ hơn đời sống tinh thần và những giá trị truyền thống được cộng đồng người Dao gìn giữ qua nhiều thế hệ.

Trưng bày tái tạo lễ Cấp sắc của người Dao đỏ ở tỉnh Lào Cai, tầng 2 tòa Trống đồng, Bảo tàng DTHVN

Bộ tranh thờ được vẽ trên giấy dó, mỗi bức có kích thước khoảng 40cm x 80cm. Trong điều kiện khí hậu ẩm vùng núi cao, người Dao đỏ đã sáng tạo ra nhiều cách thức để bảo quản tranh như bồi nhiều lớp giấy và phủ sáp ong lên cả hai mặt giấy trước - sau nhằm hạn chế ẩm mốc và tăng độ bền. Những giải pháp kỹ thuật ấy cho thấy tri thức bản địa được hình thành từ kinh nghiệm sống lâu dài của cộng đồng. Khi không sử dụng, tranh được cuộn lại, đặt trong túi vải và treo bên cạnh bàn thờ Thánh sư. Khi tranh cũ hỏng, người Dao đỏ thường mang bỏ vào khe núi như một cách trả “vật thiêng” về với tự nhiên. Chính vòng đời ấy cho thấy quan niệm riêng của cộng đồng về sự tồn tại của hiện vật thiêng dùng trong nghi lễ: chúng không đơn thuần là vật chất hữu hình mà còn mang đời sống tinh thần gắn với niềm tin và môi trường văn hóa cụ thể.

Từ góc nhìn bảo tàng học, bộ tranh thờ của người Dao đỏ không chỉ đáng chú ý ở giá trị thẩm mỹ mà còn cả những câu chuyện chứa đựng bên trong hiện vật. Đây là loại hình di sản sống, chỉ thực sự có ý nghĩa khi đặt nó trong không gian nghi lễ, trong mối quan hệ với người thực hành và cộng đồng sở hữu văn hóa. Vì vậy, việc tiếp cận bộ tranh thờ không dừng lại ở việc quan sát hình thức hay kỹ thuật tạo tác, mà còn cần tìm hiểu những câu chuyện, tập quán và tri thức liên quan đến quá trình làm thiêng trước khi sử dụng, thực hành nghi lễ và lễ giải thiêng khi không còn sử dụng.

Một số bức tranh thuộc bộ tranh thờ của người Dao đỏ, trưng bày tại Bảo tàng DTHVN

Nguồn gốc của các bức tranh thờ hiện nay vẫn cho thấy nhiều lớp giao thoa văn hóa. Có ý kiến cho rằng, bộ tranh thờ này chịu ảnh hưởng từ nghệ thuật của Đạo giáo Trung Quốc; một số khác nhận thấy dấu ấn của dòng tranh dân gian miền xuôi, đặc biệt là tranh Hàng Trống ở Hà Nội. Cũng có khả năng chính người Dao là chủ thể trực tiếp sáng tạo và truyền dạy kỹ thuật vẽ tranh trong cộng đồng. Dù xuất phát từ đâu, các bức tranh này đã phản ánh quá trình tiếp biến văn hóa linh hoạt của người Dao đỏ trong lịch sử. Những gam màu được tạo từ thảo mộc như đỏ son, vàng nghệ, xanh lá, trắng vôi… cùng bố cục và đường nét giản dị tạo nên một ngôn ngữ tạo hình mang tính biểu tượng cao. Tranh thờ chỉ trở thành hiện vật thiêng sau khi nó được thực hiện nghi lễ “hô thần nhập tranh” do các pháp sư thực hiện. Điều này cho thấy, mối quan hệ chặt chẽ giữa nghệ thuật dân gian và đời sống tín ngưỡng tâm linh hòa quyện vào nhau trên mỗi bức tranh gắn với từng vị thánh thần theo quan niệm của họ.

Nổi bật trong bộ tranh là hình tượng Tam Thanh gồm: Thái Thanh, Ngọc Thanh, Thượng Thanh cùng nhiều vị thánh sư khác của Đạo giáo đã được người Dao tiếp nhận theo cách riêng. Các nhân vật như Triệu Nguyên Sư, Mã Nguyên Sư, Đô Nguyên Sư, Quan Nguyên Sư; Tả Thanh Long, Hữu Bạch Hổ; Cửu Nương, Tam Nãi phu nhân… tạo thành một “thần điện” phản ánh đúng các bậc cấp sắc: 3 đèn, 7 đèn và 12 đèn, tương ứng với 36, 72 và 120 âm binh…

Bộ tranh thờ được treo xung quanh nơi làm lễ Cấp sắc của người Dao đỏ

Đối với đàn ông Dao, lễ Cấp sắc là nghi lễ “trưởng thành” thiêng kéo dài ba ngày đêm. Đây vừa được xem như “giấy thông hành” để người cấp sắc có thể trở về với tổ tiên sau khi qua đời, vừa là dấu mốc khẳng định trách nhiệm đối với gia đình, dòng họ và cộng đồng. Lễ Cấp sắc cũng trao cho người thụ lễ một “chứng chỉ” để hành nghề thầy cúng - một nghề có vị trí quan trọng trong xã hội Dao truyền thống. Trong suốt nghi lễ, bộ tranh thờ được treo quanh nơi hành lễ như sự hiện diện của thần linh chứng giám cho người thụ lễ Cấp sắc. Đây là nghi lễ Cấp sắc dành riêng cho nam giới nên phụ nữ không tham gia phụ tá hay giúp việc bày biện đồ lễ mà họ ngồi trong buồng, thể hiện sự phân định không gian thiêng mang tính biểu tượng về giới đã tồn tại từ lâu trong tín ngưỡng của người Dao. Vì vậy, lễ Cấp sắc không chỉ gắn với một cá nhân mà còn là dịp tái khẳng định trật tự xã hội, các chuẩn mực đạo đức và sự gắn kết cộng đồng. Qua đó có thể thấy, niềm tin của người Dao vào sự bảo hộ của các vị thánh thần, tổ tiên và sự ghi nhận của cộng đồng nhằm tiếp nối các giá trị văn hóa truyền thống qua nhiều thế hệ.

Khách tham quan tìm hiểu về lễ Cấp sắc của người Dao đỏ, Bảo tàng DTHVN

Thông qua việc giới thiệu bộ tranh thờ người Dao đỏ, Bảo tàng mong muốn gợi mở cho công chúng một cách nhìn rộng hơn về di sản văn hóa. Giá trị của di sản không chỉ nằm ở tính cổ xưa hay sự quý hiếm của hiện vật, mà còn ở khả năng lưu giữ ký ức cộng đồng, kết nối các thế hệ và tạo nên cảm giác thuộc về của con người. Trong bối cảnh xã hội đương đại với nhiều biến động, những tri thức và niềm tin được lưu giữ trong các thực hành văn hóa truyền thống vẫn có thể trở thành nguồn sức mạnh tinh thần, giúp con người tìm thấy sự cân bằng và hy vọng.

Tin và ảnh: Nguyễn Thị Phượng