Trong dòng chảy chuyển đổi số quốc gia đang được thúc đẩy mạnh mẽ theo tinh thần Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam đã và đang từng bước ứng dụng công nghệ số, trí tuệ nhân tạo (AI) và thực tế ảo vào hoạt động trưng bày, giáo dục và phục vụ công chúng. Đây là minh chứng sinh động cho việc một thiết chế văn hóa chủ động đổi mới sáng tạo, biến khoa học – công nghệ thành động lực gìn giữ và phát huy giá trị di sản dân tộc.

Nghị quyết 57 – định hướng chiến lược cho kỷ nguyên số

Ngày 22/12/2024, Tổng Bí thư Tô Lâm đã ký ban hành Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Nghị quyết xác định phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, hoàn thiện quan hệ sản xuất, đổi mới phương thức quản trị quốc gia, phát triển kinh tế - xã hội, ngăn chặn nguy cơ tụt hậu, đưa đất nước phát triển bứt phá, giàu mạnh trong kỷ nguyên mới.

Nghị quyết cũng xác định nhiệm vụ hàng đầu là nâng cao nhận thức, đột phá về đổi mới tư duy, xác định quyết tâm chính trị mạnh mẽ, tạo xung lực mới, khí thế mới trong toàn xã hội. Quán triệt sâu sắc tinh thần đó, Bảo tàng đã xác định chuyển đổi số vừa là yêu cầu tất yếu, vừa là cơ hội để đổi mới toàn diện tư duy vận hành và cách tiếp cận di sản, đưa công nghệ trở thành công cụ phục vụ công chúng một cách hiệu quả và bền vững.

Hoạt động ứng dụng công nghệ số

Bạn nhỏ tập trung trải nghiệm trò chơi “Vui đón quà” trong chương trình Trung thu năm 2025

Xác định rõ định hướng phát triển, những năm gần đây, Bảo tàng đã ứng dụng công nghệ để chuyển không gian trưng bày tĩnh thành trải nghiệm thực tế sống động. Các hoạt động này được triển khai qua từng năm, bắt đầu từ năm 2021 với việc mở Phòng khám phá dành cho trẻ em cùng với các hoạt động trải nghiệm bằng màn hình tương tác. Từ năm 2023 đến nay, Bảo tàng tiếp tục đa dạng hóa hình thức trải nghiệm bằng trò chơi “Vui đón quà” và hệ thống quét mã QR “Đi tìm kho báu”. Một điểm nhấn mang tính đột phá là việc thử nghiệm mô hình robot tích hợp trí tuệ nhân tạo. Bảo tàng thử nghiệm thành công từ dịp Tết Trung thu năm 2025 với mô hình “Ông Tiến sĩ giấy AI”. Bằng cách tích hợp động cơ cơ khí vào khung robot và nạp dữ liệu chuyên ngành của Bảo tàng, mô hình này có thể di chuyển và đối thoại trực tiếp, giúp học sinh, sinh viên hiểu rõ ý nghĩa hiện vật một cách tự nhiên nhất. Đây cũng là cách Bảo tàng kết hợp nhuần nhuyễn giữa công nghệ hiện đại với hình tượng văn hóa dân gian quen thuộc.

Công nghệ đánh thức di sản

Các bạn nhỏ cùng gia đình trải nghiệm “Hộp âm nhạc” tại Phòng Đa phương tiện

Không dừng lại ở AI, Bảo tàng còn ứng dụng nhiều giải pháp công nghệ để tái hiện các giá trị văn hóa phi vật thể vốn khó truyền tải qua hiện vật tĩnh. Một điểm nhấn đáng chú ý là hệ thống “Hộp âm nhạc”, cho phép khách tham quan trực tiếp lắng nghe âm thanh của nhiều loại nhạc cụ truyền thống. Nhờ đó, các giá trị văn hóa phi vật thể không còn bị giới hạn trong hình ảnh tĩnh của hiện vật trưng bày mà được tái hiện bằng trải nghiệm thính giác sống động. Các ứng dụng nghe nhìn tại phòng Đa phương tiện đã thu hút sự quan tâm của hầu hết trẻ em khi tới Bảo tàng. Việc kết hợp giữa giá trị truyền thống và công nghệ hiện đại đã giúp Bảo tàng nâng cao chất lượng phục vụ, tạo ra môi trường trải nghiệm văn hóa sinh động và hấp dẫn hơn với công chúng, đặc biệt là thế hệ trẻ.

Hành trình tiếp nối – Kiến tạo bảo tàng thông minh trong kỷ nguyên mới

Những kết quả bước đầu trong ứng dụng công nghệ số và trí tuệ nhân tạo tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam không chỉ khẳng định hướng đi đúng đắn mà còn đặt ra yêu cầu cao hơn về một chiến lược chuyển đổi toàn diện, bài bản và bền vững. Thời gian tới, Bảo tàng tiếp tục đẩy mạnh số hóa kho hiện vật, xây dựng nền tảng dữ liệu số mở, phát triển các ứng dụng nhằm cá nhân hóa trải nghiệm cho từng nhóm công chúng và triển khai sử dụng thuyết minh tự động Audioguide tại các khu trưng bày và Thực tế ảo VR (Virtual Reality) tại khuôn viên nhà Chăm - Khu trưng bày ngoài trời. Đồng thời, Bảo tàng cũng chú trọng đào tạo nguồn nhân lực số, đổi mới tư duy quản trị và mở rộng hợp tác quốc tế trong lĩnh vực bảo tồn di sản số.

Với tinh thần chủ động, sáng tạo và quyết tâm hiện thực hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW, Bảo tàng đang từng bước trở thành hình mẫu về chuyển đổi số trong lĩnh vực bảo tàng tại Việt Nam – nơi công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà còn là cầu nối đưa di sản văn hóa dân tộc đến gần hơn với công chúng, khơi dậy niềm tự hào và ý thức gìn giữ di sản cho các thế hệ mai sau. Đó chính là sứ mệnh và cũng là cam kết của Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam trong hành trình kiến tạo một không gian văn hóa số hiện đại, nhân văn và giàu bản sắc.

Tin và ảnh: Lê Nguyễn Phương Anh