Tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng DTHVN), hành trình tham quan từ không gian văn hóa Các dân tộc Việt Nam ở tòa Trống đồng đến trưng bày Đông Nam Á ở tòa Cánh diều mang đến cho công chúng một cuộc gặp gỡ thú vị giữa những truyền thống tạo hoa văn trên vải bằng sáp của các dân tộc. Những kết nối ấy tiếp tục được lan tỏa tại trưng bày “Weaving Hands, Women’s Time: Weaving Traditions in ASEAN” (Những bàn tay dệt, Thời gian của phụ nữ: Truyền thống dệt may ở ASEAN) do Bảo tàng DTHVN phối hợp với Trung tâm Văn hóa ASEAN (ACH) thuộc Quỹ Giao lưu quốc tế Hàn Quốc (KF) tổ chức tại Busan, Hàn Quốc - nơi nghề dệt may truyền thống của các quốc gia Đông Nam Á được giới thiệu như một di sản văn hóa sống động, phản ánh lịch sử, bản sắc và sự giao lưu văn hóa trong khu vực. Đây cũng là một trong những nỗ lực không ngừng của Bảo tàng DTHVN trong việc đưa văn hóa Việt Nam và văn hóa Đông Nam Á đến gần hơn với công chúng quốc tế thông qua các hoạt động trưng bày, đối thoại và kết nối văn hóa xuyên biên giới.

Trưng bày váy người Hmông tại Trung tâm Văn hóa ASEAN (Busan, Hàn Quốc)

Trong không gian trưng bày giới thiệu 54 dân tộc Việt Nam ở tầng 2 tòa Trống đồng, những tấm vải chàm hoa văn của người Hmông và Dao Tiền thể hiện một vẻ đẹp vừa mộc mạc vừa tinh tế. Để tạo nên các họa tiết như hình sao 8 cánh, đường gấp khúc song hành, vòng tròn hay hình trôn ốc, phụ nữ Hmông và Dao đã sử dụng kỹ thuật vẽ sáp ong lên vải trước khi nhuộm chàm. Dụng cụ vẽ là những chiếc “bút” có ngòi bằng đồng với nhiều kích cỡ khác nhau để tạo từng hoa văn; riêng người Dao còn dùng thêm khung tam giác bằng tre làm “cữ” cho các đường gấp khúc và dùng ống nứa để in vòng tròn. Sau khi nhúng bút vào sáp ong nóng chảy và vẽ lên vải mộc, tấm vải được nhuộm nhiều lần trong nước chàm. Khi nhúng vào nước sôi, lớp sáp tan đi, các hoa văn màu sáng dần hiện lên trên nền vải xanh đậm. Không chỉ thể hiện sự khéo léo và kiên nhẫn của người phụ nữ, những tấm vải ấy còn chứa đựng tri thức tạo hình và quan niệm thẩm mỹ được lưu truyền qua nhiều thế hệ.

Từ những tấm vải của người Hmông, Dao ở Việt Nam, khách tham quan có thể bắt gặp một sự kết nối thú vị khi tiếp tục hành trình sang không gian giới thiệu các nước Đông Nam Á tại tầng 1 tòa Cánh diều. Ở đây, nghệ thuật Batik của Indonesia, Camphuchia… mở ra một lát cắt khác của kỹ thuật tạo hoa văn bằng sáp. Người Indonesia sử dụng sáp để cản màu nhuộm trong kỹ thuật Batik. Người thợ dùng một loại “bút” có “ngòi” cong bằng đồng (tiếng Malay là canting) để vẽ sáp đun chảy lên vải, sau đó đem nhuộm rồi nhúng vào nước sôi hoặc cạo bỏ lớp sáp để hoa văn hiện ra. Quy trình này được lặp đi lặp lại nhiều lần nhằm tạo nên những lớp màu phong phú và các họa tiết tinh xảo. Kỹ thuật batik xuất hiện ở nhiều nơi, nhưng vải Batik của người Java nổi tiếng hơn cả bởi sự cầu kỳ và giá trị nghệ thuật cao; một số loại hoa văn như kawung, ceplok hay sawat trước đây từng chỉ dành cho hoàng gia và tầng lớp quý tộc. Từ đầu thế kỷ XX, người Indonesia còn sử dụng thêm bàn dập để in sáp tạo hoa văn, góp phần đưa Batik trở nên phổ biến hơn trong đời sống.

Trưng bày dụng cụ và trang phục sử dụng kỹ thuật Batik

tại tầng 1 tòa Cánh diều, Bảo tàng DTHVN

Tinh thần kết nối khu vực ấy tiếp tục được mở rộng trong trưng bày “Weaving Hands, Women’s Time: Weaving Traditions in ASEAN” (Những bàn tay dệt, Thời gian của phụ nữ: Truyền thống dệt may ở ASEAN) do Bảo tàng DTHVN phối hợp với ACH-KF tổ chức tại Busan (Hàn Quốc). Trưng bày giới thiệu với công chúng quốc tế một bức tranh phong phú về nghề dệt may truyền thống ở Đông Nam Á - nơi mỗi tấm vải không chỉ là sản phẩm thủ công mà còn là hiện thân của lịch sử, ký ức và bản sắc văn hóa cộng đồng.

Du khách tham quan trưng bày “Weaving Hands, Women’s Time: Weaving Traditions in ASEAN” tại Busan, Hàn Quốc

Ảnh: ACH- KF

Thông qua các hiện vật, hình ảnh và câu chuyện nghề thủ công, công chúng có thể khám phá quá trình kỳ công để tạo nên một tấm vải hoàn chỉnh: từ thu thập sợi, se chỉ, nhuộm màu đến dệt vải. Nhiều di sản dệt may tiêu biểu của khu vực đã được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại như khăn Krama của Campuchia, vải Tais của Timor-Leste, dệt Songket của Malaysia, hoa văn Naga của Lào hay kỹ thuật dệt sợi dứa Piña của Philippines. Bên cạnh đó, các kỹ thuật như Batik, nhuộm cản sáp (wax-resist textiles) hay trang phục Kebaya - vừa được năm quốc gia Đông Nam Á cùng ghi danh năm 2024 - cho thấy sự giao thoa mạnh mẽ về màu sắc, họa tiết và văn hóa trang phục xuyên biên giới.

Du khách tham quan trưng bày “Weaving Hands, Women’s Time: Weaving Traditions in ASEAN” tại Busan, Hàn Quốc

Ảnh: ACH-KF

Trong dòng chảy chung ấy, kỹ thuật vẽ sáp ong của người Hmông và người Dao ở Việt Nam không chỉ được nhìn nhận như một thực hành văn hóa của riêng một cộng đồng mà còn trở thành một phần trong bức tranh lớn về sự sáng tạo của cư dân Đông Nam Á. Qua đó, văn hóa Việt Nam hiện lên với những nét riêng độc đáo nhưng đồng thời cũng có nhiều điểm tương đồng, cộng hưởng với các quốc gia trong khu vực và quốc tế.

Tin: Nguyễn Thị Phượng

Ảnh: Trung tâm Văn hóa ASEAN (ACH-KF), Lê Nguyễn Phương Anh