Theo số liệu điều tra dân số năm 2019, dân tộc Thái có 1.820.950 người, cư trú ở vùng thung lũng một số tỉnh: Phú Thọ, Lai Châu, Điện Biên, Sơn La, Lào Cai, Thanh Hóa và Nghệ An.

Người Thái có truyền thống ở nhà sàn. Hai thanh chéo nhau dựng trên một đầu đốc nhà của ngôi nhà sàn của người Thái Đen được gọi là khau cút. Khau cút vừa có tác dụng giữ cho nóc nhà chống được gió bão, vừa để trang trí và là nét văn hóa của người Thái Đen ở Tây Bắc. Người Thái Đen cho rằng xưa kia nhờ có khau cút, họ có thể tìm ra người đồng tộc mỗi khi di cư đến vùng cư trú mới.

Theo lời kể của nhà dân tộc học người Thái Cầm Trọng, trong truyền thuyết của người Thái: trước kia đàn ông và đàn bà sống ở hai mường riêng rẽ, mỗi khi muốn có con, họ phải uống một loại nước đặc biệt. Đàn ông chỉ đẻ ra con trai, đàn bà chỉ đẻ ra con gái. Sau đó, một lần người đàn ông và đàn bà gặp nhau trong rừng. Khi trở về, người phụ nữ mang thai, đẻ ra một đứa con trai, người phụ nữ mang trả người đàn ông nhưng người đàn ông không nhận. Chiến tranh giữa người đàn ông và đàn bà xảy ra. Người đàn ông thắng nên họ làm biểu tượng khau cút – biểu tượng chiến thắng của người đàn ông trên khăn đội đầu của người phụ nữ và trên mái nhà.

Theo các nhà khoa học và nhà dân tộc học người Thái Cầm Trọng, về ý nghĩa khoa học thì biểu tượng hai thanh chéo nhau trên mái nhà lại có ý nghĩa khác, có nguồn gốc từ các dân tộc nói nhóm ngôn ngữ Môn – Khơ-me. Đây là dấu hiệu để nhận biết họ là đồng tộc. Sau này, do người Thái sống gần các dân tộc nói nhóm ngôn ngữ Môn – Khơ-me nên họ chịu ảnh hưởng của các dân tộc này và cũng làm biểu tượng hai thanh chéo nhau trên mái nhà như các dân tộc này nhưng được người Thái nâng lên thành biểu tượng của các tầng lớp khác nhau trong xã hội.

Khau cút của người Thái do đàn ông làm khi dựng một ngôi nhà mới. Người ta thường chọn ngày tốt để dựng khau cút với mong muốn gia chủ sẽ có một cuộc sống yên ấm, sung túc. Trước đây, cấu tạo của khau cút thể hiện địa vị kinh tế - xã hội của gia chủ. Nhà quý tộc có cút lai bua - “hoa sen”, là loại đẹp nhất. Những người góa bụa và nghèo khổ dùng loại đơn giản nhất, cút mải chim. Khau cút của các gia đình trẻ có biểu tượng người phụ nữ với búi tóc đặc trưng trên đầu và bụng chửa, thể hiện ước vọng hạnh phúc – cút hăng mi. Ngoài ra còn có loại cút phùa mia - “chồng vợ”, cút po me - “bố mẹ” của các gia đình đông con cái, cuộc sống sung túc. Khau cút thường được quét nước vôi để có màu trắng. Ngày nay, trong các bản người Thái, đã ít thấy khau cút, nhưng lại xuất hiện một số kiểu dáng khau cút mới (máy bay, tên lửa).

Các mẫu khau cút được trưng bày ở Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam được người Thái Đen ở bản Cuông Mương (xã Thuận Châu, tỉnh Sơn La) làm năm 1998, trên cơ sở bản vẽ của họa sĩ Phan Ngọc Khuê từ thập niên 60 trong thế kỷ XX.