Tranh “Em bé ôm cá chép” thuộc dòng tranh Đông Hồ - dòng tranh dân gian nổi tiếng của người Việt có nguồn gốc từ làng Đông Hồ (tỉnh Bắc Ninh). Tranh Đông Hồ thể hiện nhiều đề tài, phản ánh cuộc sống dân dã, miêu tả các anh hùng lịch sử, kể truyện cổ, vẽ phong cảnh, phối hợp cỏ cây hoa lá với chim muông, tượng trưng cho 4 mùa. Hình ảnh những em bé bụ bẫm, khỏe mạnh hay những con vật quen thuộc thường xuất hiện trong loại tranh “chúc phúc” (Bé trai ôm gà trống, Bé gái ôm vịt, Em bé ôm cóc, Em bé ôm rùa, Em bé ôm cá chép, Gà trống, Gà đàn, Lợn đàn, Lợn ăn lá ráy…), thường được treo trong dịp Tết, thể hiện những ước mong của gia chủ về một năm mới tốt đẹp.

Tranh Em bé ôm cá chép gắn với sự tích “Cá vượt vũ môn”. Truyện kể rằng, có một cuộc thi vượt vũ môn giữa các loài cá; cá chép là con cá về đích đầu tiên, chiến thắng các loài cá khác và hóa rồng. Vì vậy, cá chép là biểu tượng của sự thành công, thành đạt. Nhà nào muốn con cái học hành, thi cử, đỗ đạt hiển vinh, thành công, thành đạt thường mua bức tranh này treo trong dịp Tết.

Giấy in tranh là giấy dó của làng giấy truyền thống Đống Cao (huyện Yên Phong cũ, nay là phường Phong Khê, tỉnh Bắc Ninh). Để mặt giấy thêm mịn và đẹp, người ta quết lên đó một lớp bột nghiền từ vỏ điệp trộn với hồ, tạo thành giấy điệp. Mực để in tranh được chế từ những nguyên liệu thiên nhiên. Màu trắng chế từ vỏ trai, vỏ sò, điệp; màu đen là than lá tre khô; màu vàng từ hoa hòe hay quả dành dành hoặc gỗ vàng tâm; màu xanh lam lấy từ lá chàm; màu xanh lá cây tạo ra từ lá rau ngót; màu đỏ từ bột son non (loại đá mềm màu đỏ).

Để có ván in tranh, người ta khắc ngược các hình họa trên tấm ván. Tranh được in nhiều lần, mỗi lần in một màu. Vì mỗi lần in chỉ được một màu, nên tờ tranh có bao nhiêu màu thì cần từng ấy ván in và phải in bằng ấy lần. Khi đã in xong các màu, khâu cuối cùng là dùng ván in nét màu đen để tạo nét viền quanh bức tranh. Khi in tranh, người ta cầm ván in nhấn vào màu đã pha sẵn rồi áp lên mặt giấy điệp, dùng xơ mướp xoa lên mặt giấy ở phía sau để màu ăn đều; sau đó, bóc nhẹ nhàng giấy ra khỏi ván in, để khô rồi tiếp tục in màu khác.

Xưa, người làng Đông Hồ in tranh từ tháng 8 đến giữa tháng 12 để bán vào dịp Tết, bởi vậy người ta còn gọi đây là tranh Tết. Trước kia, cứ mỗi dịp Tết đến, các gia đình thường mua vài bức tranh Đông Hồ về trang hoàng nhà cửa để đón mừng năm mới. Hiện nay, tranh được in và bán quanh năm, chủ yếu là bán cho khách du lịch.

Bức tranh Em bé ôm Cá chép được trưng bày tại tủ trưng bày Tranh Đông Hồ, gian trưng bày tầng 1 về người Việt trong tòa nhà Trống đồng và được bán tại cửa hàng lưu niệm Trúc Lâm. Để giúp cho công chúng, đặc biệt là trẻ em thêm hiểu và yêu thích tranh Đông Hồ tại phòng khám phá dành cho trẻ em, tòa nhà Cánh diều có hoạt động khám phá về tranh Đông Hồ trên mạng và hoạt động trải nghiệm cho trẻ em in tranh Đông Hồ. Vào dịp Tết Nguyên Đán hàng năm bảo tàng tổ chức hướng dẫn in tranh cho quảng đại công chúng nhằm bảo tồn và giới thiệu quảng bá tranh dân gian Đông Hồ.

Người viết: Trần Thị Thu Thủy