Trống tang sành (tên gọi khác là trống đất, trống dài) chỉ nam giới mới được dùng, nó không chỉ là một nhạc cụ mà còn là hiện vật thiêng trong đời sống văn hóa của người Dao Họ ở xã Sơn Hà, tỉnh Lào Cai. Đối với đồng bào, tiếng trống tang sành phát ra có khả năng thông quan với thần linh và xua đuổi tà ma nên trống này chỉ được sử dụng vào những dịp cúng lễ trọng thể. Vì là trống thiêng nên rất kiêng kỵ người đến gần hoặc động chạm vào trống làm trống kêu và loại trống này chỉ được truyền cho con trai trưởng.

Trong ngôi nhà nửa sàn nửa đất của người Dao Họ tại Vườn kiến trúc thuộc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam (Bảo tàng) có trưng bày một chiếc trống tang sành, được Bảo tàng sưu tầm năm 2000 từ gia đình ông Bàn Văn Sang, người Dao Họ. Ông cho biết, chiếc trống này là tài sản của ông bà ông để lại cho bố ông rồi truyền lại đến đời ông. Trống có chiều dài 62cm và chỗ phình to nhất có đường kính 32cm. Trống được chia thành 3 phần: thân trống được làm bằng đất nung ở giữa thắt eo; hai đầu còn lại dùng để bưng mặt trống (một đầu có hình dáng gần giống hũ rượu, đầu còn lại loe ra giống hình nón). Mặt trống lúc đầu khi mới sưu tầm đầu to được bưng da hoãng, đầu nhỏ bưng da dê. Chiếc trống này sau nhiều năm trưng bày trong môi trường tự nhiên đã bị hỏng phần da căng trên mặt trống, nên vào ngày 19/05/2014 Bảo tàng đã mời ông Bàn Văn Sang đến sửa chữa và bưng lại mặt trống được thay thế bằng da ngựa.

Trống tang sành sau khi được ông Bàn Văn Sang bưng lại mặt trống năm 2014

Theo cách làm trống của người Dao, để căng mặt trống, họ dùng 16 cái móc sắt, 16 vòng mây và khoảng 8m dây rừng rồi căng theo chiều dọc của thân trống, rồi dùng một sợi dây khác buộc ngang thân trống để thít chặt những sợi dọc cho mặt trống được căng. Sợi dây này càng thít chặt thì mặt trống càng căng và người làm trống có thể điều khiển nó để chỉnh âm trầm hay âm bổng cho trống.

Khi sửa trống tang sành tại Bảo tàng vào năm 2014, ông Bàn Văn Sang cho biết: “Khi làm trống, bắt buộc phải bỏ 3 đồng tiền xu vào trong bụng trống. Ba đồng tiền này tượng trưng cho 3 ông thần: thần tam đại (tổ tiên), thần lập tịch, thần giữ trống. Phải có ba đồng tiền này thì khi trống đánh lên, ma quỷ sẽ không giám đến quấy rầy. Đối với người Dao Họ, khi trống đánh lên là có lễ cúng, tức có cái ăn nên thường ma quỷ sẽ đến quấy rối. Nếu trống đang đánh có nguồn gốc thì ma quỷ sẽ sợ và không đến quấy phá”.

Trống tang sành được sử dụng ở hai tư thế: đứng và ngồi. Nếu đánh trống ở tư thế đứng, người ta buộc sợi dây vải vào hai đầu trống và đeo ngang trống trước bụng. Người đánh trống vừa đánh vừa di chuyển theo các nghi thức tế lễ hoặc múa trong các ngày lễ hội. Nếu đánh ở tư thế ngồi, người sử dụng trống sẽ ngồi trên ghế thấp, trống đặt dưới dất, một chân gác qua thân trống để giữ cho trống nằm yên, bàn tày trái xòe rộng, vỗ vào mặt to của trống, bàn tay phải cầm một thanh tre mỏng dài khoảng 30cm bật nhẹ vào mặt nhỏ của trống. Trống tang sành thường hòa tấu cùng với chiêng, thanh la, chũm chọe tạo nên những âm thanh phong phú, sôi động và linh thiêng hòa quện cùng các điệu múa, lời ca trong các nghi lễ hoặc các dịp tết, hội hè của người Dao.

         Trống tang sành trong đời sống văn hóa của người Dao Họ được coi là nhạc cụ thiêng, được sử dụng trong những lễ cúng quan trọng của gia đình như cúng tam đại (tổ tiên), cúng chay, cúng trừ tà ma, lễ cấp sắc. Chiếc trống này thường chỉ có ở những gia đình có truyền thống làm thầy hoặc thuộc sở hữu của một dòng họ có nhiều người làm nghề thầy cúng và đặc biệt trống chỉ được truyền cho con trai trưởng. Ngày thường trống được bảo quản cẩn thận, treo cao sát mái nhà, vị trí treo gần bàn thờ tổ tiên hoặc bàn thờ tổ sư, kiêng phụ nữ và người lạ lại gần khu vực này. Nói về sự linh thiêng của chiếc trống ông Bàn Văn Sang cho biết thêm: “Không có lễ cúng, không ai được phép động đến trống. Nếu vô tình đánh trống, các cụ (tổ tiên) nghe thấy tiếng trống, sẽ về nhà hưởng lễ; khi về, các cụ không thấy lễ vật gì, các cụ sẽ phạt và gây ra bệnh tật, ốm đau cho mọi người trong gia đình. Khi đó, gia chủ muốn khỏi bệnh phải làm lễ cúng mời các cụ ăn”.

Trống tang sành được treo sát mái nhà, cạnh bàn thờ tổ tiên trong ngôi nhà Dao Họ tại Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam

Như vậy, thông qua một hiện vật là chiếc trống tang sành, có thể thấy đời sống tâm linh và thế giới quan của người Dao Họ cũng như cách ứng xử của họ với thần linh, tổ tiên trong cuộc sống thường ngày. Để nhìn tận mắt và cảm nhận sự linh thiêng của chiếc trống tang sành, xin mời ghé thăm ngôi nhà Dao Họ núp bóng sau những tán cây trẩu, cây núc nác trong Vườn kiến trúc của Bảo tàng.